こうして考えてみると、「自由である」ことの意味はそう単純なものではなさそうです。確かに、特定の選択肢を強制されるのではなく、さまざまな選択肢の中から自分の判断で選択できることの方が、自分にとって、より満足のいく結果を実現してくれるように思います。そういった意味では、誰にとっても、より自由である状態の方が望ましく思われます。

たとえば登校時の服装についていうと、学校から指定された制服ではなく、自分の判断で決めた服を着ていく方がお洒落を楽しむことができるし、服装に、より関心をもつことができそうです。そして大切なのは、服装を通じて、ほかの誰かとは違う自分を表現することも可能になるという点です。

もちろん、こうしたことは学校を離れた社会ではごく当たり前に行われており、本来取り立てて問題にされることでもないように思われます。

いずれにしても、自分をその他大勢の中に埋没させてしまうのでなく、自分が自分であるためには、「自分である」ことは欠くことのできない前提だと思われています。だからこそ、私達は自由を、私達の社会においてもっとも基本的な価値の一つとして尊重してきたともいえるでしょう。

しかし、「自由である」ことがこのようなものだとすれば、私達は「自由である」ことによって、いやおうなく自分というものを他者に評価されてしまうといえるかもしれません。結局、制服を着ているときであれば、服装によってその人の個性を判断しようなどという人はいないでしょう。もっとも、私服であれば、そうする人が出てきても不思議ではありません。

服装なんかで判断されたくないと思っていたとしても、そして服装にはできるだけ無頓着でいたいと思っていても、それが私服であるかぎり（自分の判断で選んだ服装である限り）、他人が服装でその人となりを判断しようとするのを妨げることはできません。かえって、私達は「自由である」ことによって、いやおうなく他者の視線に晒されることになるのです。

もちろん、すべての他者が私の一挙手一投足に注目し、私という人間を品定めしているまでもないでしょう。しかし、誰がどこで私のことを、しかも私の思いがけない部分について評価しているか、わかりません。

このように考えてみると、「自由である」ことは、私達にとってつねに解放を意味するものではない可能性があります。ときには「自由である」ことによって、自由でなかったときとは異質の息苦しさを感じることがありえるのです。

Nếu ta thử nghĩ về ý nghĩa của từ “tự do” thì dường như không đơn giản chút nào. Nếu có thể lựa chọn bằng chính sự đánh giá của mình từ trong nhiều sự chọn lựa chứ không phải bị bắt buộc phải chọn một cái đặc biệt nào từ nhiều sự lựa chọn đó thì tôi nghĩ chắc chắn nó sẽ mang đến cho ta một kết quả mỹ mãn hơn. Với ý nghĩa đó, ai cũng mong muốn mình được tự do hơn.

Ví dụ khi nói đến trang phục đi học. Được mặc quần áo do chính mình quyết định chứ không phải là đồng phục chỉ định của nhà trường sẽ không chỉ làm cho mình thích ăn diện, làm dáng mà dường như còn làm mình quan tâm đến phục trang hơn. Và quan trọng hơn hết là qua trang phục có thể thể hiện bản thân mình khác với những người khác.

Đương nhiên tôi nghĩ việc này được diễn ra rất bình thường trong xã hội ngoài học đường, không đáng phải đặt vấn đề.

Nhưng dù gì để mình không bị chìm mất vào trong đám đông, và mình vẫn là mình thì “tự do” được xem là tiền đề không thể thiếu được. Chính vì vậy, có thể nói tôn trọng tự do được xem như là một giá trị cơ bản nhất ở xã hội của chúng ta.

Tuy nhiên, nếu “tự do” là như thế thì do cái ”tự do” này mà dù thích hay không vẫn có thể sẽ bị người khác đánh giá cái “tôi” của mình. Rốt cuộc, nếu mặc đồng phục thì chắc không ai đánh giá cá tính của mình qua trang phục. Nhưng nếu mặc trang phục riêng thì sẽ không có gì lạ nếu xuất hiện người đánh giá mình.

Dù không muốn bị người khác đánh giá qua ba cái chuyện trang phục, hay thờ ơ với trang phục đi nữa, thì trong phạm vi trang phục cá nhân (trang phục do mình tự lựa chọn), cũng không cản được việc người khác đánh giá mình qua trang phục đó. Ngược lại, do bởi “tự do” này mà bất đắc dĩ chúng ta sẽ bị bộc lộ trước cái nhìn của người khác.

Tất nhiên, không đến nỗi tất cả mọi người điều chú ý đến nhất cử nhất động của mình, và đánh giá con người mình. Nhưng, không biết ai ở đâu đó có bình luận đánh giá về mình, về những điểm mà mình không nghĩ đến hay không nhỉ ?

Nếu nghĩ như thế, thì có thể “tự do” đối với chúng ta không phải lúc nào cũng có ý nghĩa là giải phóng. Lắm khi do bởi “tự do” làm ta cảm nhận một kiểu ngột ngạt khó thở khác với kiểu ngột ngạt khó thở của cái không tự do.