CHƯƠNG I

TRAU DỒI KHẢ NĂNG TRUYỀN ĐẠT

 

1.  NGÂN HÀNG NHẬT BẢN LÀ GÌ ? AI GIẢI THÍCH  ĐƯỢC ?

Thật bất ngờ với câu hỏi đó.

Bạn có biết Ngân hàng Nhật Bản là nơi để làm gì không ?

Những bạn đã nổ lực học tập hồi cấp hai, cấp ba có kiến thức tương đối chắc sẽ tự hài lòng với câu trả lời :

-   Ngân hàng Nhật Bản là ngân hàng Trung Ương Nhật Bản, nơi phát hành tiền, nơi cho chính phủ và các ngân hàng trong thành phố vay tiền, và tiến hành các nghiệp vụ thu chi cho ngân khố quốc gia. Cũng là nơi điều tiết lãi suất ngân hàng, tiếp nhận và chuyển giao công trái, và thông qua việc thu hồi lượng tiền mặt sẽ quyết định tăng hay giảm lượng tiền ngoài thị trường. Nói khác đi thì đây là ngân hàng phát hành tiền, ngân hàng của các ngân hàng, và là ngân hàng của chính phủ.

Đây quả thật là một câu trả lời tuyệt vời.

Trong sách giáo khoa Kinh tế học có viết như thế, nên xem như đây là câu trả lời có thể đạt điểm mười .

Vậy bây giờ bạn hãy thử giải thích cho học sinh tiểu học Ngân hàng Nhật Bản là nơi như thế nào nhé.

Khi bạn vừa nói :

-  Ngân hàng Nhật Bản là ngân hàng phát hành tiền …

Thì có lẽ ngay lập tức, các em sẽ hỏi ;

-  Ngân hàng phát hiện là cái gì ? Phát hiện cái gì ?  (Chú thích của người dịch : trong tiếng Nhật từ phát hành tiền và phát hiện đều phát âm là “hakken”.)

Các bạn sẽ nhận ngay ra rằng các em học sinh tiểu học hiểu nhầm chữ phát hành tiền và phát hiện.

Dù có dùng lời lẻ đơn giản, dễ hiểu hơn để giải thích rằng “ đó là ngân hàng phân phối tiền mặt ”  cũng sẽ bị các em hỏi những câu đại loại như

-  Gì cơ ? phân phối tiền mặt tức là cho chúng ta tiền à ?

Mấy đứa bé thật là lém lỉnh.

Sao lại lém lỉnh thế nhỉ ? Chỉ vì nó thắc mắc như thế nên nó buột miệng nói ra thế thôi !.

Nếu bạn định nói “Ngân hàng cung cấp tiền cho cả thành phố” thì có thể lại bị hỏi:

-  Cả thành phố là thế nào ?

-  Cung cấp làm sao ?

Thực ra chinh những câu hỏi chân chất như thế nhiều khi xoáy vào thực chất vấn đề.

Khi bị trẻ con chất vấn liên tiếp như vậy làm mình bỗng nhận thấy

-  Minh có thật sự hiểu về Ngân hàng Nhật Bản ?  hay là mình chả hiểu gì cả ?

Việc này bản thân tôi cũng đã từng trải nghiệm qua chương trỉnh tivi “TUẦN SAN TIN TỨC TRẺ EM”.

Điểu quan trọng để truyền đạt.

Đó là trước tiên bản thân mình phải hiểu rõ vấn đề, nếu không hiểu chưa chắc gì mình truyền đạt được cho người khác.

Có một chuyện như thế nầy.

Dạo nọ, tôi vô tình nghe trên sóng phát thanh một phát thanh viên mà tôi quen biết đọc bản tin tức, có một chỗ tự nhiên nội dung của nó tôi nghe không vô.

Sau khi phát sóng, tôi đã hỏi thử người ấy.

-  Trong buổi phát sóng hôm nay, có một chỗ bạn không hiểu mà vẫn đọc phải không ?

Y như rằng, do khi đang đọc bản tin đột nhiên mất tập trung, nên ý nghĩa của bản tin cũng đứt đoạn ở ngay phần ấy.

Có sao đọc vậy mà không hiểu gì cả thì người nghe cũng sẽ không hiểu. Đó là lần đầu tiên tôi mới nhận ra được điều nầy.

 

2. KHÔNG HIỂU THẤU ĐÁO KHÔNG THỂ GIẢI THÍCH CHO DỄ HIỂU ĐƯỢC.

Tôi thường ngày cũng là người hay học hỏi.

Đặc biệt tôi học được bài học “Khả năng truyền đạt của mình vẫn hãy còn …”  là khi tôi phụ trách chương trình “TUẦN SAN TIN TỨC TRẺ EM” ở đài NHK.

Những chuyện có liên quan đến “TUẦN SAN TIN TỨC TRẺ EM” tôi sẽ còn thỉnh thoảng đề cập đến, nên tôi xin giải thích một chút về chương trình này.

“TUẦN SAN TIN TỨC TRẺ EM” là chương trình tivi tổng hợp của đài NHK nhằm mục đích giảng giải các thông tin một cách dễ hiểu nhất cho trẻ em.

Tôi xuất hiện ở chương trình hai năm. Và đã thật sự được học hỏi từ chương trình “TUẦN SAN TIN TỨC TRẺ EM” này . Người tôi chuyện trò nhiều nhất thì chỉ là trẻ em thôi. Trẻ em đối với tôi lúc bấy giờ chính là biên tập viên, đồng thời cũng là thầy tôi.

Những thường thức ở đời người lớn hiểu thì trẻ em không hiểu. Tất nhiên rồi, vì cả kiến thức lẫn kinh nghiệm xã hội các em đều ít hơn người lớn.

Đối với trẻ em làm sao để truyền đạt một cách dễ hiểu những sự kiện, biến cố, sự việc đang xảy ra trong xã hội này ? Điều đó thật khó khăn !

Việc làm cơ bản của chương trình nầy trước tiên là những bản tin dành cho người lớn, đài NHK sẽ viết lại thành bản tin dành cho trẻ em. Rồi đọc cho các em nghe bản tin đã viết lại đó trước khi đưa ra phát sóng. Nếu các em nói “chưa hiểu”  thì phải sửa cho đến khi nào các em hiểu thì thôi.

Ở đài truyền hình, tòa báo, nhà xuất bản có một vị làm nhiệm vụ là “biên tập viên bàn giấy”, Vị biên tập viên nầy là một phóng viên sẽ chỉnh sửa lại cho dễ đọc những bản tin mà phóng viên lấy tin tại hiện trường đã viết, phải xác nhận tính xác thực của bản tin, và phải ra chỉ thị cho phóng viên lấy tin. Nếu vị biên tập nầy không OK thì bản tin ngày hôm đó sẽ không ra mắt được. Mặc dù là phóng viên nhưng cơ bản là làm việc ở bàn giấy nên được gọi là biên tập viên bàn giấy.

Trong chương trình “TUẦN SAN TIN TỨC TRẺ EM” nếu bị mấy đứa trẻ tham gia nói “không được” thì là không được, nên mấy đứa trẻ này cũng là biên tập viên.

Do bị bọn trẻ trong chương trình bảo là “không được” nên nhân viên chúng tôi tìm tòi học hỏi được nhiều, và vì thế bọn trẻ cũng là thây của chúng tôi.

Câu hỏi về Ngân hàng Nhật Bản lúc nảy cũng nằm trong tình huống đó. Bị bọn trẻ hỏi “Ngân hàng Nhật Bản là cái gì ?” thì thật là bất ngờ đã không trả lời được. Đây chỉ là những từ ngữ mà phóng viên báo chí, phát thanh viên sử dụng hàng ngày thôi nên cảm thầy sốc thật. Vì thế chỉ đơn giản mình hiểu, mình nhớ thôi là chưa đủ.

Ví dụ những thuật ngữ khoa học khó cứ nhảy múa trên mặt báo, vì mọi người thường ngày hay sử dụng nên mình lén tìm hiểu trước để không phải xấu hổ khi bị hỏi đến.

Việc nầy có lẽ là một sự thận trọng chu đáo, nhưng khi mình thấy rằng “ À thì ra là thế. Nó là như vậy à”, chỉ như vậy thôi vẫn chưa thật sự là hiểu. Nếu trong kỳ thi trắc nghiệm mình có thể đáp trúng chứ chẳng may mà giải thích để ai đó hiểu thì sẽ ngọng nghịu mãi mà không nói cho suôn sẻ được.

Nhất là để truyền đạt sao cho người không biết chút nào về vấn đề đó hiểu, mà nếu mình không hiểu chính xác không thể nào làm được. Bằng sự nhớ mang máng, kiến thức không vững, hiểu biết nông cạn chắc chắn sẽ không làm cho đối tác thông hiểu được.

Khi ta tìm hiểu điều gì, không chỉ dừng lại ở ý nghĩ “muốn học”, “muốn biết”, mà nếu mình ý thức đến cả việc nên làm thế nào có thể giảng giải cho người hoàn toàn không biết gì cũng hiểu được thì sẽ nâng cao hơn sự hiểu biết của mình lên một cách đáng kể. Khi hiểu thấu đáo rồi ta mới bắt đầu có thể nói chuyện với người khác một cách đơn giản, chính xác.

 

3.  SÁCH GIÁO KHOA KHÓ HIỂU

Nhằm chế tác chương trình “TUẦN SAN TIN TỨC TRẺ EM” phải đọc tìm hiểu rất nhiều tài liệu, sách tham khảo nên lúc đó tôi mới để ý đến một điều.

Điều đó là “SÁCH GIÁO KHOA VÀ SÁCH THAM KHẢO VÔ CÙNG KHÓ HIỂU”.

Việc giải thích về “Ngân hàng Nhật Bản” lúc nảy cũng rơi vào tình trạng đó, bên cạnh đó những giải thích khó tiếp cận thì lại rất nhiều. Thật ngạc nhiên về điều nầy.

Khi nêu lên vấn đề về “Dự toán ngân sách nhà nước” trong chương trình giáo khoa giải thích “Vì nhà nước thiếu tiền nên mượn tiền nhân dân, số tiền mượn đó gọi là công trái”. Thì ngay ngày hôm sau, ở chương trình có một bưu thiếp của một bé xem đài gửi đến.

-   Nếu nhà nước thiếu tiền thì sao không in thêm tiền ?

Câu hỏi rất thú vị, đồng thời cũng có thể xem đây là một ý kiến hay.

Thế nhưng nếu là người lớn thì sẽ biết rằng nếu nhà nước cứ tự ý in tiền áo ào ra thì sẽ lạm phát mất. Và cũng sẽ biết đó không phải là cách có thể thực hiện đơn giản như vậy.

Hoặc là Ngân hàng Nhật Bản phát hành tiền thì độc lập với chính phủ, nên để in tiền cần phải sửa đổi luật pháp, và lại phải đưa ra loại “tiền chính phủ”  khác với tiền của Ngân hàng Nhật Bản. Chuyện nầy chính vì vậy mà lại trở nên rắc rối.

Nói gì đi nữa nếu là bạn, bạn sẽ giải thích như thế nào cho bọn trẻ cái cơ cấu “Nếu chính phủ tự ý in tiền ra ào ào thì sẽ trở nên lạm phát”.

Thật là khó nhỉ ! Nhất là giải thích đến cơ chế lạm phát thì thật gay go.

Phải bắt tay giải quyết vấn đề khó khăn nầy thôi, tôi đã lần lượt đi tìm hiểu ở sách giáo khoa, sách tham khảo về kinh tế học. Thế nhưng, trong các nguyên nhân của lạm phát thì chỉ ghi là “lạm phát do giá cả tăng vọt (cost push inflation), lạm phát do cung không đuổi kịp cầu (demand pull inflation) v.v…”. Còn giải thích một cách căn bản thì trong cả sách giáo khoa lẫn sách tham khảo đều không thấy.

Giải thích điều căn bản một cách căn cơ, dễ hiểu –  khó như thế nào mà rất nhiều nhà chuyên môn đều muốn né tránh nhỉ ?

Đành chịu thôi ! Tôi không dựa vào sách giáo khoa và sách tham khảo nữa, mà tự mình suy nghĩ.

Chà tôi đã giải thích cơ chế phát sinh lạm phát cho trẻ em như thế nào nhỉ ?

Điều này thì …

Nếu viết ra đây dài dòng lắm nên trong quyển sách nầy tôi không đề cập đến. Quý vị nào quan tâm xin đọc tác phẩm “ĐÂY LÀ TUẦN SAN TIN TỨC TRẺ EM” của tôi (Tủ sách Shueisha).

 

4.  ĐẦU TIÊN LÀ BIẾT ĐIỀU MÌNH KHÔNG BIẾT

Ra đời đi làm nhiều năm rồi có lẽ chúng ta cố biết mọi chuyện trên đời, nhưng thực ra vẫn có rất nhiều chuyện chưa biết.

Bằng chứng cho điều nầy là rất nhiều người lớn là fan hâm mộ của chương trình “TUẦN SAN TIN TỨC TRẺ EM”, rõ ràng đây là một chương trình làm cho trẻ em mà.

Tôi bắt đầu cảm nhận được việc người lớn cũng không lý giải được hết tất cả các nội dung của các bản tin.

Khi ngân hàng Nhật Bản nâng lãi suất lên, nếu giải thích rằng “Ngân hàng Nhật Bản là cơ quan ấn định mức lãi đối với vốn mà các cơ quan tín dụng vay và cho vay, và họ đã nâng mức lãi suất này lên” thì nhiều cuộc điện thoại gọi đến kêu ca rằng “sao không giải thích nó là tỷ lệ lãi suất quy định ? ”. Thực ra Ngân hàng Nhật Bản đã ngưng việc quyết định lãi bằng tỷ lệ lãi suất quy định lâu rồi.

Hoặc như khi giải thích “Tiền hưu trí là xuất phát từ tiền bảo hiểm của những người trẻ đóng vào rồi đem trao cho người già”. Thì có rất nhiều cuộc điện thoại phản đối của các cụ già rằng “Chúng tôi không nhận sự chu cấp của những người trẻ. Mà là tích cóp tiền bảo hiểm chúng tôi đóng từ ngày xưa, giờ chúng tôi nhận lại”. Đây cũng là một định kiến. Bây giờ chế độ đã thay đổi, và qua đó chúng ta biết rằng rất nhiều người già đang nhận lương hưu nhưng không hiểu được cơ chế lương hưu.

Và thực ra rất nhiều người không hiểu mà lại cho rằng mình đã hiểu.

Ví dụ từ “bắt giam” xuất hiện trên báo chí thường ngày. Nhưng lệnh bắt là một tờ lệnh tống giam do ai đưa ra quý vị có biết không ?

Nhiều người nghĩ rằng đó là cảnh sát.

Vậy là không đúng rồi. Chính xác là quan tòa.

Nhưng chỉ biết vậy thì chưa thể nói là “tôi đã biết” được. Mà phải thử suy xét cho đến cùng xem tại sao lại là quan tòa nhé.

Nếu cảnh sát có thể tự do phát hành lệnh bắt giam thì chính điều đó làm cho quốc gia trở thành quốc gia cảnh sát rồi. Có thể đảm bảo nhân quyền cho nhân dân, am hiểu về luật pháp, có thế phán đoán khách quan bằng con mắt của một người thứ ba thì bạn nghĩ đó là ai ? người thích hợp cho nhiệm vụ nầy chính là quan tòa.

Đào sâu suy nghĩ tìm tòi sự việc để hiểu đến đó mới có thể gọi là “hiểu” được.

Làm chương trình “TUẦN SAN TIN TỨC TRẺ EM” tôi cảm nhận được việc có rất nhiều người không hiểu sự khác nhau của “TỔNG CỤC CẢNH SÁT”  “SỞ CẢNH SÁT THỦ ĐÔ” và cả “VIỆN KIỂM SÁT”.

Vì có câu hỏi gửi tới chương trình “TỔNG CỤC CẢNH SÁT và SỞ CẢNH SÁT THỦ ĐÔ khác nhau như thế nào ? ” nên chúng tôi đã dùng mô hình để giải thích sự  khác nhau của hai nơi nầy.

Rồi có phản ứng từ phía khán giả xem chương trình “chúng tôi đã hiểu rất rõ về sự khác nhau của Tổng cục cảnh sát và Sở cảnh sát thủ đô rồi”, ôi thật là mệt mỏi !

Tiện thể, Tổng cục cảnh sát là cơ quan nhà nước tập trung các đơn vị đầu não cảnh sát trên toàn quôc, Sở cảnh sát thủ đô hay nói khác đi là “Trụ sở chính của cảnh sát thủ đô Tokyo”. Lảnh đạo cao nhất của Tổng cục cảnh sát là Tổng cục trưởng, Lảnh đạo cao nhất của Sở cảnh sát thủ đô Giám đốc sở. Và ở Viện kiểm sát có Viện trưởng, Viện kiểm sát là cơ quan kiểm tra các nội dung mà cảnh sát đã điều tra, để khởi tố lên tòa án, hoặc sẽ tiến hành điều tra riêng.

Israel và Palestine hiện giờ vẫn còn đang tranh chấp với nhau, nhưng rất ít người hiểu được bối cảnh đó. Phải chăng rất nhiều người không biết chuyện không chỉ đạo Do Thái (Judaism), mà đạo Cơ Đốc (Christian) và đạo Hồi (Islamism) đều lầy “Kinh Cựu Ước” làm kinh thánh, và cả ba tôn giáo nầy, có thể nói đều có mối quan hệ anh em.

Thường ngày, dẫu nghe hay xem những tin tức viết “Phe quá khích của chủ nghĩa nguyên lý Islam …” hay là “tổng thống Mỹ tuyên thệ trước chúa …” chắc là rất ít người hiểu tường tận.

Mình mà không hiểu rõ thì làm sao truyền đạt một cách chính xác, dễ hiểu cho người khác được.

Tôi biết rất nhiều chuyện mình không biết là nhờ những “câu hỏi mộc mạc” của các em thiếu nhi. Hoặc giả nhờ đó mà biết dù chuyện mình đã biết đi nữa nhưng có nhiều người lớn khác không biết.

Những thắc mắc của họ đôi khi cũng chạm đến những vấn đề cốt lõi.

-  Nè, tại sao đạo Do Thái và đạo Hồi lại tranh chấp nhau ?

-  Người Cơ Đốc Giáo theo phe đạo Do Thái hay là đạo Hồi ? Tại sao vậy ?

-  Tôn giáo của Nhật Bản là gì vậy ?

Người có thể trả lời chính xác cho những thắc mắc nầy chắc không nhiều.

Do đó, trước tiên “mình phải biết những chuyện mình không biết”.

Để nâng khả năng truyền đạt cần phải lưu ý đến điều đó.

 

5.  NẾU KHÔNG KHIÊM TỐN THẤY ĐƯỢC BẢN CHẤT SỰ VIỆC

Xem vậy thấy rằng muốn nâng cao khả năng truyền đạt, bản thân mình cần phải nắm thật chắc vấn đề muốn truyền đạt.

Vậy làm thế nào để nắm chắc vấn đề ? Để làm được điều này, việc cần làm trước tiên của quá trình nắm bắt là phải biết được “ta chưa biết cái gì ?”. Điều quan trọng nữa là phải có sự băn khoăn đối với điều ta chưa biết đó.

Đây là câu chuyện về tôi lúc còn trẻ.

Tôi làm phóng viên của đài NHK, trực thuộc câu lạc bộ phóng viên Sở cảnh sát thủ đô, phụ trách mảng tài liệu về các vụ án giết người.

Tôi nghe chuyện từ các cảnh sát, và những người ở hiện trường rồi về viết tin. Bản tin đó đài truyền hình đã phát đi, nhưng sáng hôm sau, khi mở tờ báo ra thấy đăng một cái tin mà tôi không biết nên tôi rất bất ngờ.

Chăc chắn đã cùng đi đến một nơi, nhìn cùng một sự việc, và cùng nghe những người ở tại hiện trường kể lại, thế mà câu chuyện viết ra hoàn toàn khác nhau.

Việc nầy chỉ đơn giản là do tôi chưa đủ năng lực lấy tin, nhưng với tôi lại là điều khá là hụt hẩng. Một bài học để mình hiểu như thế nào là “chẳng hiểu gì”.

Ở đó có một sự thật, mình đã viết sự thật đó. Nhưng ở đó còn một sự thật khác, mà mình thì hoàn toàn không để ý đến, chỉ nhìn một mặt của vấn đề, tin rằng mình biết, rồi viết lên bản tin.

Lúc đó, tôi cảm nhận được “ nổi sợ với cái niềm tin về sự hiểu biết của mình”, và cũng thấm thía mình “ cần phải khiêm tốn trước sự việc và sự thật”

Dù tự tin rằng mình biết đi nữa, nhưng sự thật là bất cứ ai cũng có hàng núi điều chưa biết. Nếu khiêm tốn mình sẽ thấy nó. Nói ngược lại, nếu không khiêm tốn thì chẳng thấy gì cả và sẽ không trưởng thành, không tài giỏi được.

Ví dụ một người kinh doanh trẻ ở độ tuổi hai mươi họ làm bản báo cáo như thế nào nhỉ ?

Một bản báo cáo đúc kết rất tốt mọi vấn đề, bản thân họ nghĩ rằng mình đã làm rất chỉnh chu.

Nhưng không hiếm trường hợp dưới mắt của cấp trên, của các bậc đàn anh bản báo cáo đó vẫn có nhiều chỗ ấu trĩ, và nội dung thì còn phải cố gắng nhiều nhiều hơn nữa.

Nếu tự cho rằng “Bản báo cáo của mình là hoàn hảo”  “Không một chút sai sót” thì sự trưởng thành của mình chắc chắn sẽ vì thế mà chựng lại.

Thuở còn là một phóng viên mới ra lò của NHK, những bản tin do mình đi thực tế viết được hay bị phê “Hãy điều tra cho kỹ hơn mối tương quan thật sự ở đây” hoặc “Hoàn toàn không hiểu ý muốn nói gì”  và bị trả bài lại là chuyện cơm bữa.

Lúc đó dù có bực tức thế nào đi nữa nhưng nếu đã bị phê như vậy thì chỉ có đúng là như vậy thôi.

Ít ra trong những trường hợp truyền đạt bằng văn tự, nếu không nghe ý kiến của người khác thì bạn không thể nào giỏi lên được. Nhất là những người có tự tin không căn cứ vào khả năng văn chương của mình thường tự hài lòng với với chính mình, nên họ viết mà không nghĩ đến cương vị của người đọc.

Vì vậy, trước tiên hãy bắt đầu từ việc chăm chú lắng nghe ý kiến của người khác một cách khiêm tốn.