CHƯƠNG 2

LÔI CUỐN NGƯỜI NGHE

13.  (1)  HỌC CÁCH  GÂY SỰ LÔI CUỐN TỪ PHIM ẢNH VÀ KÝ SỰ NHIỀU KỲ.

Chắc quý vị đã từng xem loạt phim Điệp viên 007? Trong phần mở đầu – thường cảnh đầu tiên đập vào mắt bạn là James Bond - điệp viên 007 đánh bom một nơi nào đó, hoặc ám sát một ai đó. Kế tiếp các pha hành động được khai thác như Bond bị kẻ địch phát hiện, bị rượt đuổi, chạy trốn. Hứa hẹn ( ? ) một cuộc đấu súng sẽ diễn ra làm người xem hồi hộp căng thẳng nghĩ :

-  Rồi sao nữa ? Chuyện gì sắp xảy ra ?

Lúc này tựa phim bắt đầu hiện lên, rồi James Bond được Cục tình báo Anh ở Luân Đôn gọi đến giao nhiệm vụ. Bối cảnh là những vấn đề khó khăn của tình báo quốc tế. Ví dụ, kể lại các hoạt động khủng bố ở Montenegro, sự tân công và bảo vệ quanh việc vận chuyển dầu ở eo biển Bosporus.

Truyện phim rắc rối, phức tạp, nếu không nghiêm túc dẫn giải người xem không hiểu được.

Nhưng nhờ phần dạo đầu khán giả đã bị thu hút vào màn ảnh, nên sự thích thú đó vẫn còn kéo dài tiếp tục. Phía người xem cứ liên tục nôn nóng bởi trong bối cảnh quốc tế đó các sự kiện ám sát, đánh bom đã diễn ra và sắp đến chuyện gì lại xảy ra ? Sự cuốn hút càng tăng lên cùng với sự hả hê khi người xem đoán được bí ẩn trong các pha hành động. Rồi nghĩ “ Ôi ! hay quá !”

Thế cái gì đã gây sự cuốn hút đó ?

Phim nầy nếu bắt đầu từ bối cảnh khó khăn của ngành tình báo quốc tế có lẽ sẽ không kích thích được sự thích thú từ phía khán giả. Họ sẽ ngoảnh mặt đi “phim gì mà chán ngắt” thế là thua rồi ! Phim ảnh về cơ bản là loại hình giải trí, nên đương nhiên phải là để giải trí.

Việc cần phải gây sự lôi cuốn không phải chỉ giới hạn ở phim ảnh. Ngay như trong những bài ký sự nhiều kỳ cũng vậy.

Các tin tức nổi bật như “Đại biểu Murakami Yoshiaki bị bắt” hay “Cúp bóng đá thế giới - Italia vô địch” thì ai cũng quan tâm, nên dù ta không phải dốc công lắm cũng rất nhiều người đọc.

Nhưng những ký sự nhiều kỳ mới toanh khó lòng mà được như vậy, muốn có người đọc phải chuẩn bị thật chu đáo.

Do đó phải tạo sự lôi cuốn. Đúng như từ ngữ nầy, nếu không gây được sự lôi cuốn cho độc giả ngay từ đầu sẽ khó thành công. Biết rằng chú tâm đọc mới hiểu, nhưng ta phải nghĩ ra nhiều cách để tạo sự chú ý từ phía người đọc như : loạt bài ký sự nầy có thể mở đầu bằng một đoạn văn hội thoại “…”, hoặc bắt đầu từ cụm từ  “Ông A đã quá kinh hãi vì …”.

Để tìm hiểu thêm cách tạo sự lôi cuốn cho tác phẩm ta cũng nên tham khảo từ các phim truyện trên truyền hình.

Phần nhập đề tất nhiên phải tạo sự cuốn hút rồi, nhưng cả khi xen quảng cáo vào ta cũng phải mọi bằng để khán giả không chuyển kênh. Phải biết làm thế nào bắt khán giả cứ phải nghĩ “Chuyện này tiếp đến sẽ ra sao nhỉ ?”

Nếu ý thức việc nầy như một bài tập trau dồi khả năng nói và viết, ta vừa xem vừa phân tích những phim truyện, phim truyền hình, những loạt bài ký sự thuộc loại vừa nói trên, có lẽ sẽ có cách nhìn khác ngay.

14.   (2)  KINH TẾ PHỤC HỒI CÓ PHẢI NHỞ NỘI CÁC KOZUMI ?

Nếu như bạn bị bắt buộc phải nói chuyện trước đám đông người. Thì ở đó sự gây chú ý sẽ phát huy uy lực.

Ví dụ, khi tôi giảng về “Kinh tế Nhật Bản”. Đứng trên diễn đàn lời đầu tiên tôi nói là “Kinh tế Nhật Bản đang dần hồi phục. Tại sao ? Đó là nhờ nội các Kozumi”.

Mọi người phản ứng ngay “Hử …” rồi “Quái quỷ cái ông này, ông ta là do thám của nội các Kozumi chắc ?”

Nếu là người trong nội các Kozumi nói như vậy thi chẳng nói làm gì, nhưng nếu là phóng viên, ký giả tại sao lại nói như thế, họ ngạc nhiên và khó chịu ra mặt.

Đối với tôi đó là gây chú ý.

-   Nếu nói tại sao là nhờ nội các Kozumi ? Là vì để phục hồi nền kinh tế ông Kozumi đã chẳng làm gì cho chúng ta cả.

Nói đến đây cả hội trường bắt đầu cười ồ lên. Họ đều biết dù có yêu cầu ông Kozumi làm gì đi nữa ông ta cũng chẳng làm cho. Một thủ pháp chính trị xưa giờ là các xí nghiệp kêu gọi chính phủ hãy tăng thêm các công trình công cộng để tìm giải pháp tình thế cho nền kinh tế. Chính phủ tiếp nhận lời kêu gọi đó, phát hành công trái và vay thêm tiền của nhà nước để đầu tư vào các công trình công cộng. Thế nhưng nội các Kozumi đã không làm điều nầy.

Nếu vậy, đương nhiên những người trông chờ vào chính phủ sẽ nản chí, và các xí nghiệp chỉ còn cách tự mình lên kế hoạch tổ chức xây dựng lại. Đổ mồ hôi sôi nước mắt gầy dựng lại cơ ngơi, bằng mọi cách phải gượng dậy đi lên. Kết quả của sự nhọc nhằn đắng cay như thế nền kinh tế mới dần dần hồi phục. Rõ ràng không phải là nhờ ông Kozumi như lúc đầu đã tôi cố tình nói “Nhờ ông Kozumi mà nền kinh tế Nhật Bản phục hồi” .

Tất nhiên tôi có ý mỉa mai, nhưng những người nghe tôi nói sẽ nghĩ “Cái ông Ikekami này tự nhiên lại nói vậy, chắc ông ta sẽ nói chuyện gì đó hấp dẫn lắm đây, để nghe thử xem.”, họ sẽ chăm chú nghe tôi nói.

Thế là chiến lược của tôi đã thành công.

Trong các buổi nói chuyện của tôi có khi tôi cũng bắt đầu bằng những thất bại của mình trong “TUẦN SAN TIN TỨC TRẺ EM”, những lần cứng họng vì câu hỏi bất ngờ của bọn trẻ tham gia chương trình trong các buổi truyền hình trực tiếp.

Người ta hay thích thú với câu chuyện thất bại của người khác. Còn chuyện tự mãn của người khác cho dù chính đương sự nói đi nữa dù có vui cũng thấy nhạt nhẽo làm sao ! Nhưng những câu chuyện thất bại của tôi thường làm cho người nghe thích thú. Họ không chỉ thích thú, mà họ càng có thiện cảm với tôi hơn “Người nầy không tự mãn, có thể thật thà kể ra những thất bại của mình đúng là một người trung thực”. Ôi chao, tôi lại tự mãn mất rồi !.

15.  (3)  TÔI LÀ GORE - NGUYÊN TỔNG THỐNG NHIỆM KỲ KẾ

Gần đây bất chợt tôi thấy “ Ồ ! câu nầy hay thật !”. Đó là câu chào của nguyên phó tổng thống Mỹ - ông Gore.

Ông Gore đã thực hiện bộ phim “An Inconvenient Truth" nói về vấn đề môi trường. Với tư cách là người giới thiệu bộ phim, bước lên diễn đàn, lời đầu tiên ông nói.

-  Tôi là Gore - nguyên tổng thống nhiệm kỳ kế.

“Nguyên tổng thống nhiệm kỳ kế”, nghe qua thì không rõ ý gì, nhưng đây là câu nói thể hiện sự bất mãn nổi tiếng mà người Mỹ nào cũng biết. Trong cuộc bầu cử tổng thống năm 2000, khi ông Gore tranh cử với ông Bush, loan báo kết quả kiểm phiếu trên truyền hình, một bên báo “Ứng cử viên Gore đắc cử tổng thống nhiệm kỳ kế”, thế nhưng kết quả kiểm phiếu ở bang Florida lại quyết là ứng cử viên Bush đắc cử, ông không được làm tổng thống, nên ông đã tự day dứt mình như thế.

Cả hội trường cười rộ lên, đó là sự gây chú ý khá tài tình.

Ngược lại, cách truyền đạt không gây được sự chú ý là như thế nào ?  Xin bạn hãy nhớ lại thời còn học tiểu học, ví dụ khi viết về buổi dã ngoại có bao giờ bạn viết như dưới đây chưa ?

Buổi sáng thức dậy thấy trời đẹp, lòng vui rộn ràng. Rửa mặt xong vào ăn sáng, rồi vác ba lô lên vai, leo lên xe buýt đi đến núi A, đang đi bỗng gặp một con rắn lớn làm hoảng hồn.

Khi còn trẻ con câu chuyện phần nhiều cứ men theo trình tự thời gian mà kể lại như thế. Nếu là trẻ con điều nầy không sao, nhưng người lớn thì không thể như thế. Ví dụ, trong trường hợp đó mình có thể viết :

-   Chuyện xảy ra khi tôi tôi vạch bụi cây tiến tới thì đột nhiên gặp một con rắn lớn. Con rắn lớn chưa từng thấy, hoảng hốt tôi lùi lại.

Như vậy tự nhiên sẽ gây sự chú ý cho người đọc “Rắn gì vậy ? người đó có sao không ? con rắn đó nó sẽ làm gì ?

Cũng cùng một câu chuyện, nhưng dù nói hay viết bạn hãy nghĩ nhiều cách, như mình cố tình nói một câu chuyện ngược lại, hay bắt đầu bằng những chuyện bất ngờ làm ngược trình tự thời gian thì người nghe mới hứng thú nghe, có như vậy mới hấp dẫn được họ. Làm được như vậy, cho dù bạn viết văn hay nói chuyện, giai đoạn đột phá đầu tiên coi như đương nhiên đã hoàn thành.

16.  (4)  NẾU CÓ 10 GIÂY CÓ THỂ NÓI ĐƯỢC KHÁ NHIỀU

Năm 1989, lúc tôi lần đầu tiên làm phát thanh viên của chương trình “TIN TỨC 845” -  chương trình tin tức dành cho khu vực thủ đô Tokyo của NHK (chương trình 15 phút bắt đầu lúc 8giờ 45 tối). Trước đó tôi làm phóng viên lấy tin và viết tin cho đài NHK nên việc nói chuyện trước ống kinh máy quay là một thử thách lớn đối với tôi.

Lúc đầu tôi rất căng thẳng, ngay cả câu chào “Xin kinh chào quý vị khán giả. Đây là chương trình TIN TỨC 845” tôi cũng viết lên bản tin để đọc. Tôi không tự tin đến độ không biết mình có thể thốt ra những câu thoại hay không nữa.

Năm sau – năm 1990 tôi bắt đầu phụ trách kiêm luôn chương trình “EVENING NETWORK KHU VỰC THỦ ĐÔ” (chương trình một tiếng phát sóng từ 6 giờ chiều). Nhờ trải qua chương trình nầy mà tôi mới cảm nhận được thời gian tính bằng giây.

“EVENING NETWORK KHU VỰC THỦ ĐÔ” cũng là một chương trình tin tức nên tất nhiên là có truyền hình trực tiếp. Phần cuối của chương trình này sẽ tiếp nối bởi chương trình khác, vì thế lúc nào cũng có thời gian đệm khoảng từ vài giây cho đến 20 giây.

Trong khoảng thời gian đó tôi cùng với một phóng viên nữa bị bắt phải đợi. Lúc đầu tôi hoàn toàn không biết đến thời gian tính bằng đơn vị giây. Trong phim trường có đồng hồ, cái đồng hồ đó thường nằm ở một góc đúng trong tầm nhìn. Chỉ cần liếc vào đó sẽ biết còn mấy giây nữa, nhưng lúc đầu tôi không cảm nhận được.

Nhìn kim giây tôi nghĩ “Chỉ còn 10 giây nữa không nói gì được cả”, nhưng cũng chính lúc đó là lần đầu tiên bỗng dưng tôi nhận ra khi có 10 giây tôi có thể nói được rất nhiều. Nhưng nếu với 10 giây đó mà tôi không nói được gì thì khoảng thời gian ấy thật dài, và rồi có lẽ khán giả sẽ lo lắng không biết chuyện gì đang xảy ra vậy, họ lấy làm lạ, và mất kiên nhẫn.

Nếu có đến 30 giây tôi cũng có thể nói được hết trọn vẹn khoảng thời gian ấy. Tôi để ý thấy mình có thể nói một câu chuyện đầy đủ từ mở đầu, triển khai câu chuyện, diễn biến và kết thúc, và còn có khả năng chêm vài câu tếu. Thế nhưng, tất nhiên chỉ với một đề tài thôi là đủ rồi.

Giả dụ thời gian được dành để dẫn dắt một chương trình là ba phút, năm phút thậm chí là mười lăm phút cũng vậy, đề tài nói chuyện chỉ nên một thôi là đủ rồi.

Khi có được mười hay mười lăm phút, ta thường hay muốn nói hai ba đề tài nhưng như vậy câu chuyện sẽ trở nên tản mạn khó tiêu hóa. Chỉ bằng 10 giây là có thể nói khá nhiều rồi. Với 30 giây có thể hoàn thành một câu chuyện có đầu có đuôi. Nhưng theo cảm nhận của tôi nói một đề tài chỉ nên gói gọn trong 15 phút là đủ rồi.